Portekiz'de 'burka yasası' yürürlükte: Avrupa'da hangi ülkelerde benzer düzenlemeler var?

Portekiz Cumhurbaşkanı António José Seguro, Parlamento'nun temmuz ayında kabul ettiği ve kamuoyunda “burka yasası” olarak bilinen düzenlemeyi onayladı.

Cumhurbaşkanlığı Sarayı'ndan salı günü yapılan açıklamada, yasanın kamuya açık alanlarda kişilerin kimliğinin tespit edilmesine ilişkin güvenlik ve önleme kurallarını düzenlediği belirtildi.

Seguro, konunun “toplumsal ve kültürel açıdan son derece hassas” olduğunu ve haklarla yükümlülükler arasında dengeli bir sınır çizmenin oldukça zor olduğunu söyledi. Buna rağmen, yapılan yasal değişiklikler ve düzenlemenin içeriğini değerlendiren Cumhurbaşkanı, yasayı onaylama kararı aldı.

Açıklamada, kararın toplumsal bütünleşme, cinsiyet ayrımcılığının önlenmesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin (AİHM) benzer yöndeki kararlarına dayandığı belirtildi.

Seguro, AİHM'nin yüzün insan kimliğinin ve iletişiminin temel unsurlarından biri olduğu yönündeki yaklaşımını paylaştığını ifade etti.

Cumhurbaşkanına göre, kadınların ve yalnızca kadınların yüzlerini tamamen kapatmak zorunda bırakılması, “erkekler ve kadınlar arasındaki eşitlik ve eşit insan onuru değerleriyle bağdaşmayan bir asimetri” yaratıyor.

Cumhurbaşkanlığı açıklamasında, özgür bir toplumda herkesin kendi kimliğini ve inançlarını, ortak kurallar çerçevesinde yaşama hakkına sahip olduğu belirtildi.

Seguro ayrıca, yüzün açık olmasının Portekiz toplumundaki sosyal güvenin temel unsurlarından biri olduğunu söyledi.

“Günlük yaşam, karşılıklı tanıma ve insanlar arasında doğrudan ilişki kurabilme imkânı üzerine kuruludur. Bu ortak kural, demokratik, özgür ve çoğulcu bir toplumun işleyişi için vazgeçilmezdir," ifadesine yer verdi.

Yasa nasıl uygulanacak?

Düzenlemenin temelini, aşırı sağcı Chega partisinin geçen yıl Parlamento'ya sunduğu yasa teklifi oluşturuyor.

İlk olarak özellikle burkanın yasaklanmasını öngören teklif, daha sonra yüzün farklı şekillerde kapatılmasını da kapsayacak şekilde genişletildi.

İktidardaki Sosyal Demokrat Parti (PSD), teklifin kapsamını “güvenlik” konusuna odaklanacak şekilde değiştirdi. Böylece düzenlemenin dini ayrımcılık eleştirilerine yol açma riskinin azaltılması amaçlandı.

Parlamento, düzenlemeyi 17 Temmuz'daki son oylamada kabul etti. Chega, PSD, CDS ve IL tasarıya destek verirken PS, Livre, PCP, BE ve JPP karşı oy kullandı. PAN ise çekimser kaldı.

Yeni yasa, kamuya açık alanlarda yüzü gizleyen veya yüzün görünmesini engelleyen kıyafetlerin kullanılmasını yasaklıyor.

Ayrıca herhangi bir kişinin cinsiyet, din, yaş veya köken nedeniyle yüzünü kapatmaya zorlanması da yasak kapsamında.

Yasağı ihlal edenlere, ihlalin ihmal sonucu gerçekleşmesi halinde 150 ila 750 euro, kasıtlı olması halinde ise 400 ila 3 bin euro arasında para cezası verilebilecek.

Ancak sağlık, mesleki faaliyetler, sanat, eğlence veya reklam amacıyla yüzün kapatılması yasak kapsamında olmayacak.

Ayrıca uçaklarda, diplomatik ve konsolosluk binalarında, ibadethanelerde ve diğer kutsal mekânlarda da yasak uygulanmayacak. Güvenlik gerekçeleri, hava koşulları veya yasaların izin verdiği diğer durumlar da istisna kapsamında.

Yasanın bir diğer maddesine göre, tehdit, şiddet, zorlama veya yetkinin kötüye kullanılması yoluyla bir kişiyi cinsiyeti nedeniyle yüzünü kapatmaya zorlayanlar iki yıla kadar hapis veya 240 güne kadar para cezasıyla karşı karşıya kalabilecek. Mağdurun çocuk olması halinde ceza üçte bir oranında artırılacak.

Sol partilerden 'İslamofobi' uyarısı

Yasanın ilk hali, Portekiz Barolar Birliği, Savcılık Yüksek Kurulu ve Portekizli Kadın Hukukçular Derneği tarafından olumsuz görüşlerle karşılanmıştı. Düzenlemenin anayasaya aykırı olabileceği yönünde de uyarılar yapılmıştı.

Sol partiler ise yasanın İslamofobiyi körükleyebileceği uyarısında bulundu.

Sosyalist Parti (PS), yasa teklifinin gerekçesinde “İslamofobik bir amacın açıkça görüldüğünü” savundu.

Komünist Parti (PCP) ise düzenlemenin kadın hakları veya güvenlikle ilgisinin olmadığını, bunun yerine “farklı olanlara yönelik nefret, ırkçı ve yabancı düşmanı söylemi beslemeyi” amaçladığını ileri sürdü.

Livre partisi de sağ partileri “ikiyüzlülükle” suçlayarak tartışmanın, aşırı sağın sık sık dile getirdiği “İslami işgal” söylemi üzerinden Portekiz'de “ahlaki bir panik” yaratma girişimine dönüştürüldüğünü savundu.

Avrupa'da benzer yasaklar

Portekiz, kamusal alanlarda burka ve peçe gibi yüzü tamamen örten kıyafetlere yönelik kısıtlamaların bulunduğu Avrupa ülkelerine katılıyor.

Fransa, 2011 yılında kamuya açık alanlarda yüzü tamamen kapatan kıyafetleri yasaklayan ilk Avrupa ülkesi oldu. Yasağı ihlal edenler para cezası alabiliyor veya zorunlu vatandaşlık eğitimi programına katılmak zorunda kalabiliyor.

Belçika da 2011'den bu yana benzer bir yasağa sahip. İhlal durumunda para cezası veya yedi güne kadar hapis cezası uygulanabiliyor.

Bulgaristan'da burka ve yüzü tamamen kapatan diğer peçelerin kamuya açık alanlarda kullanılması Eylül 2016'dan beri yasak.

Avusturya, 2017'de kamusal alanlarda burka ve peçe gibi yüzü tamamen örten kıyafetleri yasakladı. Ülkede ayrıca 2025'te, 14 yaşından küçük kız öğrencilerin okullarda İslami başörtüsü kullanmasını kısıtlayan bir yasa kabul edildi.

Danimarka'da burka ve peçe gibi yüzü tamamen kapatan örtüler Ağustos 2018'den beri kamuya açık alanlarda yasak.

Hollanda'da ise 2019'dan bu yana okullar, hastaneler, toplu taşıma araçları ve kamu binaları gibi belirli alanlarda yüzü kapatan kıyafetlerin kullanılması yasak.

Lüksemburg'da 2018'de yürürlüğe giren yasa, toplu taşıma araçları, okullar, hastaneler, kamu kurumları ve bazı diğer alanlarda yüzün tamamen kapatılmasını yasaklıyor.

İspanya'da ülke genelinde bir yasak bulunmuyor. Ancak 2010'da Katalonya'daki bazı belediyeler, aralarında Barcelona ve Tarragona'nın da bulunduğu kentlerde kamu binaları ve belediyeye ait alanlarda yüzü tamamen örten peçelerin kullanılmasını yasakladı.

Yüzü veya vücudu örten kıyafetlere yönelik farklı düzeylerdeki kısıtlamalar, Çin, Avustralya, Rusya, Kanada, Sri Lanka, Gabon, Çad, Senegal, Kongo Cumhuriyeti, Kamerun, Fas ve Cezayir'in de aralarında bulunduğu çeşitli ülkelerde uygulanıyor.