Caravaggio'dan Kore'ye: Malta sanatçıları baroğu aşıyor

Julien Vinet, sizinle birlikte alacakaranlığı hayal etmenizi istiyor.

Güneş, kireçtaşı binaların üzerine taç gibi yerleşecek. Ardından kırmızı ve turuncu nehirler, yaratıcı ortağı Sam Alekksandra ile paylaştığı eski püskü stüdyoya dolacak. Malta’nın Üç Şehri’nin üzerinde bir gün daha geceye devrilirken, sıcak ışık, geçici şiir etkinliklerinin afişleriyle kaplı soluk pembe duvarların üzerinden süzülüp geçecek.

'Burada gün batımı özel,' diye kararlılıkla söylüyor Vinet.

Sekiz yıllık Japonya hayatından sonra yaklaşık on yıl önce Malta’ya kök salan Fransız sanatçı, tanıdık anlarda beklenmedik anlamlar bulma konusunda usta. Bu anların derinliklerini, ortaya çıkarmaya değer bir hakikat – kendisinin 'miadını doldurmuş güzellik' dediği şey – bulana kadar eşelemeyi seviyor.

İşte bu yüzden, Ponks kolektifinin arkasındaki ikili olarak Vinet ve Alekksandra, gün batımı ritüellerinde olduğu gibi, arada kalmış, eşikte yakalanan şeylere çekiliyor.

Ve belki de, ikisinin de yaratıcı özgürlüğü, kendi 'arada kalmışlığıyla' tanımlanan bir ülkede bulmuş olmaları tesadüf değil.

Vinet için Malta, içindeki iki tarafın peşine düşmesi için ona zaman ve alan tanıdı: punk ve mükemmeliyetçi. Malta doğumlu bir gazeteciyken şiire yönelen Alekksandra içinse ülke, kendi sanatsal dilini geliştirebileceği bir referans noktası sağladı.

Bu tür bir yaratıcı serbestlik, ülke için nispeten yeni.

Yıllarca Malta’daki sanatçıların çalışmalarını sergileyebilecekleri galeri sayısı çok azdı, imkânlarıysa daha da sınırlıydı. Şimdi ise Malta Bienali gibi yeni kurumlar ve giderek güçlenen uluslararası görünürlüğü sayesinde, buradaki sanat ortamı bambaşka bir çehre kazanmaya başlıyor.

Aradaki alan

Malta, Akdeniz’de yüzyıllar boyunca birbiri ardına farklı kültürleri içine çekmiş küçük bir ada grubu; başlı başına bir tuhaflık. Mutfağı Afrika, Akdeniz ve Britanya etkilerini bir araya getiriyor. Latin alfabesiyle yazılan tek Sami dili burada konuşuluyor. Fenike tekneleri, Katolik kiliseleri ve Birleşik Krallık armaları var.

Çoklu etkilerine rağmen Malta sanatı, uzun yıllar boyunca geçmişin tek bir bölümüne çakılı kalmıştı. Valletta’daki Muza Galerisi’nde bir rehberin daha sonra bana söylediği gibi: 'Barok şu, barok bu – Malta’da birçok kişi için gerçek sanat sadece baroktur.'

Şimdi ise barok cephede çatlaklar belirmeye başladı.

Vinet ve Alekksandra ile buluşmadan önce, Valletta’nın sanat sahnesinde kısa bir tura çıkıyorum; çoğunun yaptığı gibi, St John Katedrali’ndeki Caravaggio şaheseri 'Aziz Yahya’nın Başının Kesilmesi' ile başlayarak. Ama Malta’nın sanat sahnesi azizler ve şehitlerden ibaret değil.

Muza ve Malta’nın çağdaş sanata adanmış ilk ulusal müzesi olan yeni MICAS’ın yanı sıra, Valletta Contemporary gibi galeriler daha cesur işlere alan açtı – Malta’nın yıllarca bu tür bir mekândan yoksun kaldığını söyleyen çok sayıda sanatçı var.

Mimar ve sanatçı Norbert Francis Attard’ın kurduğu galeri, kentin doğu alt yakasındaki 400 yıllık bir depoyu Maltalı ve uluslararası sanatçıların işlerini sergileyen iki katlı bir mekâna dönüştürmüş. Ben ziyaret ettiğimde, Lisa Gwen Chetcuti küratörlüğünde fotoğrafçı Joseph P. Smith’in 50 yıllık retrospektifi 'Still Time' gösteriliyordu.

'Malta’da çok az özel galeri var ve bunlar Londra ya da New York’takilerden farklı şekilde çalışıyor,' diyor Chetcuti Euronews Culture’a. Galeriler çoğu zaman eserlerin sahibi değil; yani satmak zorunda oldukları bir stok yükü taşımıyorlar – üstelik sanatçılar da her zaman böyle olmasını istemiyor.

'Küçük bir ülkede, tüm yumurtalarını tek sepete koymak istemiyorlar,' diye açıklıyor. 'Bu serginin tamamı kamusal fonlarla gerçekleştirildi.'

Valletta Contemporary, galeri eksikliğine verilmiş bir yanıt; ancak Attard’ın hedefleri Malta başkentindeki sergilerin çok ötesine uzanıyor. Gozo’daki evinde ve stüdyosunda yurtdışından sanatçıları ağırlayan, ortak projeleri ve sergileri destekleyen bir misafir sanatçı programı yürütüyor.

Şimdi ise Gozo’daki evini bir kafe ve bahçesi olan kamusal bir arşive dönüştürüyor.

'Ben, hayatımın bir noktasında bilinçli bir kararla sanatçılığı bırakabilecek biriyim,' diyor. 'Bu, yaratıcı olmayı bırakacağım anlamına gelmez. İnsan, yaratmanın çok farklı yollarını bulabilir.'

Geleneği kırmak

Stüdyolarında, Vinet ve Alekksandra da bir sonraki adımı düşünüyor.

Ses sanatçısı dostları ve işbirlikçileri Michael Quinton’la buluşmuş, 5 Eylül–15 Kasım tarihleri arasında Güney Kore’de düzenlenecek Gwangju Bienali’ndeki Malta pavyonuna yapacakları katkıyı konuşuyorlar.

BEJN / In-Between (kaynak İngilizce) adını taşıyan ve artistik direktör olarak Vinet’in yürüttüğü pavyon, Attard, Ponks ve Quinton’ı bir araya getirerek Malta ile Kore’yi üç bağlantılı yerleştirme üzerinden birbirine bağlıyor.

Attard, Malta’nın festa gelenekleriyle Kore’nin Obangsaek sisteminden esinlenen mekânsal bir yerleştirme hazırlıyor; renk, gerilim ve dengeyi kullanarak çatışmaya ve kolektif hafızaya dikkat çekiyor. Ponks ise 'Halat Mabedi'ni kuruyor: 140’tan fazla Maltalı ve Koreli yazarın şiirlerinin yer aldığı beş kilometrelik bir halat ağı. Kavram, Malta’nın denizcilik geleneği ile kötülük ruhlarını uzak tutmak için kullanılan kutsal Kore halatları geumjul’dan besleniyor.

Mabedin altında yer alan 'Temel Çokgen', deneyimi şiirin farklı yönlerini irdeleyen üç odaya bölecek. İlk odada Quinton, Malta ve Kore’den yaptığı kayıtları birleştirerek, ziyaretçiler mekânda dolaştıkça değişen bir ses manzarası yaratıyor.

Vinet ve Alekksandra mabedi anlatırken, Quinton verilerden – evet, bildiğimiz verilerden – ürkütücü derecede güzel bir müzik çalıyor. Dışgüneş bilimi alanındaki geçmişine yaslanarak, uzaydan toplanan verileri sese dönüştürüyor ve insan gözünün göremediği desenleri duyulur hâle getiriyor.

'Biz hep başlangıcı ve sonu arıyoruz, ama aradaki kısmı duymuyoruz,' diyor Quinton. 'Asıl mesele, tam o mevcut ânı güçlendirmek.'

Malta’daki yaratıcı sahne de kendi içinde bir 'arada': sanatçıların karşılaştığı sınırlamaların tamamını henüz aşmış değil, ama artık onlarla bütünüyle kuşatılmış durumda da değil.

'Çok hareketli,' diyor Alekksandra; bu bahar ikinci edisyonunu gerçekleştiren Malta Bienali’ni, ortamın ne kadar hızlı değiştiğinin kanıtı olarak gösteriyor. 'İnsanlar ellerindekiyle yetiniyor. Biz de bunu yapmaya devam ediyor ve büyüyoruz.'

Bunu bizzat deneyimlemiş. Ponks’un etkinlikleri, bir mikrofondan ve birkaç afişten fazlası olmayan bir başlangıçla yola çıktı. Bugün ise kendi işlerini dinlemek ve paylaşmak isteyen 100’ü aşkın kişi düzenli olarak geliyor.

'Biz sadece mekânı sunduk ve o boşluk hemen doldu,' diyor.

Malta Gwangju’ya gidiyor

Gwangju Bienali, Malta’da yerel olarak gelişmiş bazı pratiklere bambaşka bir zemin sunuyor. Alekksandra için bağ, özellikle güçlü; çünkü Gwangju’nun, yazarların sanatı siyasi çalkantılara yanıt vermek için kullandığına dair kendi tarihçesi var.

'Gwangju, direnişin kenti olarak bilinir; peki direnişin ön saflarında kim var? Yazarlar, şairler,' diyor. 'İnsanlara mücadeleyi sürdürme cesaretini veren ve yaşananları ölümsüzleştirenler onlar.'

Travmanın ardından şiire sarılmanın ne demek olduğunu iyi biliyor Alekksandra. Maltalı gazeteci Daphne Caruana Galizia’nın 2017’de öldürülmesinin ardından, şiirin ona gündelik kelimelere kolayca dökülemeyen duyguları ifade etmenin bir yolunu sunduğunu söylüyor.

Sergi için sanatçılara ulaşırken, yaşça büyük bir Koreli şairden kendi şiirlerini ona okumasını istemiş. 'Tek bir kelime bile anlayamadım ama bir anda ağlamaya başladım,' diye hatırlıyor.

'Dilin ötesinde birbirimizle ne kadar çok konuşabildiğimizi küçümsüyoruz.'

Vinet ve Alekksandra, Malta’da sık sık karşılaştıklarını söyledikleri bir hakikat bu.

'Malta zaten başlı başına bir arada kalmışlık,' diyor Vinet. Ardından stüdyonun penceresinden dışarı bakıyor. 'Denizin ortasındaki birkaç kayalık için inanılmaz bir çeşitliliğe sahip. Ve bu, büyük bir güç.'

Bu haber metni yapay zeka yardımıyla Türkçeye çevrildi. Bir sorunu bildir : [feedback-articles-tr@euronews.com].