'Odysseia' yeniden İngilizce'ye çevriliyor: 'Eski çevirinin revizyonu değil'

Homer’in “Odysseia”sını Emily Wilson’ın 2017 tarihli İngilizce çevirisiyle keşfeden okurları şaşırtacak bir haber geldi. Wilson, büyük ilgi gören çevirisini baştan sona yeniden ele alıyor. Pennsylvania Üniversitesi’nde klasik edebiyat çalışmaları profesörü olan Wilson, yeni çevirinin eski metnin bir revizyonu olmadığını, tamamen yeni bir çeviri olduğunu söylüyor.

Wilson, Philadelphia’daki evinden Associated Press’e (AP) verdiği röportajda, “Bu, baştan sona yeni bir çeviri. Eski versiyonun revizyonu değil,” dedi. Çalışmanın yaklaşık yarısını tamamladığını belirten Wilson, yeni çevirinin ilkinden daha uzun olacağını ve Homer’in şiirinde yansıtılan farklı toplumsal dünyaları daha iyi ortaya koyacağını ifade etti.

2017’de yayımlanan “Odysseia”, Homer’in destanının bir kadın tarafından yapılan ilk büyük İngilizce çevirisi olarak dikkat çekmişti. Kitap kısa sürede çok satanlar arasına girerken, Christopher Nolan’ın destanı beyazperdeye uyarlamasıyla birlikte kültür savaşlarının da odağına yerleşti.

Wilson ise aradan geçen yıllarda çeviri yöntemlerinin geliştiğini ve ilk çalışmasındaki bazı eksiklikleri artık daha net görebildiğini söylüyor. Çevirideki tercihlerinden biri olarak “köle” kelimesini fazla kullandığını belirten akademisyen, bunun antik Yunancadaki farklı köleleştirilmiş insan kategorilerini yeterince yansıtmadığını düşünüyor. Yeni versiyonda bu ayrımların daha doğru biçimde aktarılması hedefleniyor.

Tam kapsamlı bir edebi çevirinin, özellikle de büyük başarı yakalamış bir çalışmanın üzerinden henüz on yıl geçmeden yeniden yapılması son derece alışılmadık bir durum. American Translators Association’ın edebiyat bölümünü yöneten Kate Deimling, çevirmenlerin sonraki baskılarda düzeltmeler yapmasının olağan olduğunu ancak bunun yeniden çeviriyle aynı şey olmadığını belirterek, Wilson’ın kararına benzer önceki bir örneği hatırlamakta zorlandığını söyledi.

Wilson da yayınevinin kararına tepkisinin “oldukça tartışmalı” olduğunu belirtti. Aynı çevirmenin iki farklı “Odysseia” versiyonunun özellikle öğretmenler açısından sorun yaratabileceğinin farkında olduğunu söyleyen Wilson, eğitimcilerin kendisine “beddua etmemesini” umduğunu esprili bir dille dile getirdi. Liveright Publishing editörü Peter Simon ise Wilson’ın yıllarını ve akademik birikimini “Odysseia”ya adadığını belirterek yeni yaklaşımın heyecan verici olacağını söyledi.

Bir milyondan fazla sattı

Antik Yunan dünyasında şöhretin önemli bir yere sahip olduğunu hatırlatan Wilson, bugün kendi çalışmasının yarattığı kamusal ilginin merkezinde bulunan az sayıdaki klasik dönem uzmanından biri.

2017 tarihli çevirisi, “Odysseia”yı daha modern ve erişilebilir kıldığı gerekçesiyle çok sayıda eleştirmenin övgüsünü aldı. Ancak aynı çeviri, özellikle internette destanı “woke”laştırdığı yönündeki eleştirilerin de hedefi oldu. Kitap bugüne kadar bir milyondan fazla sattı.

Wilson’ın çevirisinin yarattığı etki Christopher Nolan’ın ilgisini de çekmişti. Yönetmen, “Odysseia” uyarlaması için Wilson’ın çevirisine ve özellikle kitabın “Tell me about a complicated man” (“Bana karmaşık bir adamdan söz et”) şeklindeki açılış cümlesine ilham kaynağı olarak atıfta bulunmuştu.

Wilson ise Nolan’ın filmine aynı hayranlıkla yaklaşmadı. AP ve diğer medya kuruluşlarına verdiği röportajlarda ve London Review of Books için kaleme aldığı değerlendirmede filmi gösterişli ve yüzeysel bulduğunu, bazı anlarda ise tutarsızlaştığını yazdı.

Wilson’ın film hakkındaki görüşleri yoğun biçimde desteklenirken bir yandan da sert biçimde eleştirildi. Yazar Joyce Carol Oates, akademisyenin değerlendirmesini “kibirli bir üstünlük” tavrı olarak nitelendirdi. Nolan ise Wilson’ın eleştirilerine doğrudan yanıt vermedi. Bununla birlikte, podcast yayıncısı Zhong Shu ile yaptığı bir söyleşide, sinemanın dilini anlamak için gerekli sinema geçmişinden yoksun “amatör eleştiri” anlayışını eleştirdi.

'İnsanların beni yanlış anlamasını kabul etmeliyim'

Wilson’ın yeniden gündeme gelmesi, Nolan’ın filmi vizyona girmeden çok önce hazırlamaya başladığı yeni deneme kitabının yayımlanmasıyla da aynı döneme denk geliyor. “Crossing the Wine-Dark Sea” adlı kitapta, “Odysseia”nın çevirisine ayrılmış geniş bir bölüm bulunuyor. Kitapta Daniel Mendelsohn ve merhum Robert Fagles’ın çevirileri de dahil olmak üzere modern “Odysseia” çevirileri eleştirel bir bakışla değerlendiriliyor.

Wilson kitapta ayrıca Truvalı Helen’in kötü bir biçimde yaftalanmasını, Romalı şair Catullus’u ve Robert F. Kennedy’nin Martin Luther King Jr.’ın öldürülmesinin ardından yaptığı ünlü konuşmada Aiskhylos’tan aktardığı sözlerin, yazar Edith Hamilton’ın hatalı çevirisinden nasıl etkilendiğini inceliyor.

Kendi çevirilerindeki hataların da zamanın koşullarından bağımsız olmadığını belirten Wilson, akademisyenlerin, çevirmenlerin ve popülerleştiricilerin geçmişte yaptıkları hataların yaşadıkları dönemin düşünsel önceliklerini yansıttığını söylüyor. “Ben de hata yapıyorum” diyen Wilson, Homer’e ve antik dünyaya yaklaşımının 50 veya 100 yıl önce yaşamış bir Homer uzmanından farklı olmasının kaçınılmaz olduğunu ifade ediyor.

Bu yaklaşım, Wilson’ın Stoacılık üzerine yazdığı denemede de öne çıkıyor. “Stoacılık yeniden gündemde” diyerek başladığı bölümde, felsefenin insana güven ve kontrol sağlayabileceği fikrine kuşkuyla yaklaştığını belirten Wilson, son dönemde yaşadıklarının da eserlerinin nasıl karşılanacağı üzerinde hiçbir kontrolü olmadığını gösterdiğini söylüyor.

Wilson, “Bir deneme yazabilirim; insanlar istediklerini yapar. Benim hakkımda kendi fikirleri olur. Hiçbir kontrolüm yok” diyerek, yanlış anlaşılma ihtimalini kabullenmenin kendisi için önemli bir ders olduğunu belirtiyor: “Yanlış anlaşılacağım, yanlış okunacağım, insanlar benden nefret edecek. Bunu kabul etmeliyim.”

Antik Yunan ile bugün arasında bağlantılar kuruyor

Wilson’ın antik Yunan ve Roma’ya ilgisinin ardında ise yalnızca klasik dönem merakı olmadığını söylüyor. Kendisini “entelektüel açıdan açgözlü” olarak tanımlayan akademisyen, antik dünyayı çalışırken aynı zamanda bu kültürlerin sonraki dönemlerde nasıl yeniden yorumlandığını ve hayal edildiğini incelemek istediğini belirtiyor.

Wilson’ın günümüz kültürüyle antik dünya arasında kurduğu bağlantılar bununla da sınırlı değil. Antik Yunan’daki komedi üzerine yazdığı bölümde Cardi B ve Megan Thee Stallion’ın “WAP” şarkısından yola çıkan akademisyen, popüler kültürde karşılaştığı bazı unsurların kendisine sürekli antik dünyayı hatırlattığını söylüyor.

Wilson’a göre “WAP” ve hip-hop üzerinden antik komedi şiirini tartışmak, iki dönem arasındaki benzerlikleri yalnızca müstehcenlik üzerinden görmekten ibaret değil. Her ikisinin de güçlü bir şiirselliğe sahip olduğunu savunan Wilson, antik dünyaya ilişkin beklentilerimizi değiştirdiğimizde modern dünyaya ilişkin beklentilerimizi de yeniden değerlendirebileceğimizi düşünüyor.

Wilson ayrıca Rick Riordan’ın “Percy Jackson” kitaplarına yönelik eleştirileriyle de dikkat çekiyor. Öğrencilerinin seriyi çok sevdiğini kabul eden akademisyen, çocukken okumuş olsaydı kendisinin de hayranı olabileceğini söylüyor. Ancak özellikle “Şimşek Hırsızı” kitabında, Amerika’daki beyaz bir çocuğun Batı medeniyetinin tamamını bir araya getirdiği ve kahramanın yolculuğunun Amerikan istisnacılığı üzerinden kurulduğu bir ideoloji gördüğünü belirtiyor. Wilson, bu yaklaşımı ideolojik ve tarihsel açıdan sorgulanabilir buluyor.

Wilson’ın yeni “Odysseia” çevirisinin ne zaman yayımlanacağı ise henüz açıklanmış değil. Ancak akademisyenin ifadesiyle çalışma şimdiden yarıyı geride bırakmış durumda. Wilson, 2017 çevirisinin en ikonik cümlelerinden biri haline gelen “Tell me about a complicated man” ifadesini ise “muhtemelen” yeni versiyonda da koruyacak.