80 yıldır kayıptılar: Tuna Nehri'nin derinliklerinden çıkarılan iki askerin hikâyesi

Macaristan’da İkinci Dünya Savaşı’nın ardından kaybolan iki askerin akıbeti, 80 yılı aşkın süredir bilinmiyordu. Savaşın ardından izlerine rastlanmamış, akıbetleri belirsiz kalmıştı. Ancak şimdi, ağustos ayının başında Tuna Nehri’nin su seviyesi giderek düşerken, Budapeşte’de iki Wehrmacht askerinin kalıntıları, kimlik plakalarıyla birlikte bulundu. Peki, bu askerler artık isimlerine ve yüzlerine kavuşabilecek mi?

Asker künyeleri, savaşta hayatını kaybeden askerlerin kimliklerinin belirlenmesinde kullanılıyor. Her künyenin üzerinde askere özel, benzersiz bir numara bulunuyor. Bir asker öldüğünde metal plaka ortadan ikiye ayrılıyor: Numarayı taşıyan parçalardan biri askerin naaşıyla birlikte bırakılırken, diğer yarısı ilgili askeri makama gönderiliyor. Buradan da askerin ailesine ölüm haberi ulaştırılıyor.

Budaörs Savaş Mezarlığı görevlisi Norbert Hambuch, “Eğer savaşta ölürse, silah arkadaşları onun künyesini kırar,” diyor. “İki deliğin bulunduğu üst parça askerin üzerinde kalır, alt parça ise silah arkadaşları tarafından alınarak merkezî makama gönderilir.” Hambuch, Euronews’e yaptığı açıklamada, Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. adına yeniden defin çalışmalarını yürüten meslektaşı Gabor Kohlrusz’un aktardığı bilgileri paylaşıyor.

Peki, künyenin bulunduğu yer neden önemli? Bu soruyu Volksbund’dan Diane Tempel-Bornett’e yöneltiyoruz. Tempel-Bornett, “Göğüs hizasında bulunan bir künye büyük olasılıkla hayatını kaybeden askere aittir, çünkü asker onu boynunda taşırdı. Kalça hizasında bulunan bir künye ise daha çok cebinde tutulduğuna ve askerin bunu ölen başka bir silah arkadaşından alarak birliğine götürmek istediğine işaret eder,” diye açıklıyor.

İkinci Dünya Savaşı’nın ardından çok sayıda asker kayıp olarak kayıtlara geçti. Bu kişilerin ölü mü yoksa hayatta mı oldukları uzun yıllar boyunca bilinmedi. Tuna’nın dibinde fark edilmeden yatan bu iki asker de onlardan biri olabilir. Şimdi Volksbund, Macaristan’daki ortağıyla birlikte kalıntıların kimliğini belirlemeye çalışıyor. Askerlerin, 2026 yılının kasım ayında Macaristan’ın başkenti Budapeşte’nin hemen dışında bulunan Budaörs Savaş Mezarlığı’na defnedilmesi planlanıyor.

Tuna kıyısında bulunan künyelerden biri Wehrmacht, diğeri ise Waffen-SS mensubu bir askere ait. Ancak künyelerin gerçekten nehirden çıkarılan iki askerin kalıntılarına ait olup olmadığı henüz kesinleşmiş değil. Volksbund’un yapacağı olası ön teşhisin ardından kimliklerin Almanya Federal Arşivi tarafından resmî olarak doğrulanması gerekiyor.

İkinci Dünya Savaşı’ndan kalan bu kalıntılar haftalardır gündemde. Bunlardan biri de 80 yılı aşkın süre boyunca Tuna’nın çamurunda kalan bir motosiklet. Budapeşte’de su seviyesinin olağanüstü ölçüde düşmesiyle motosiklet de gün yüzüne çıktı.

Volksbund’dan Gabor Kohlrusz ve Norbert Hambuch ile birlikte buluntu alanına yeniden gidiyoruz. Hambuch, bölgedeki savaşın son günlerine ilişkin, “Burada Budapeşte’deki savaşın son günlerinden kalma çok sayıda enkaz ve araç vardı. Savaşın hemen ardından tüm bu kalıntılar buraya itilip yığıldı, daha sonra da üzerleri bu kayalarla kapatıldı,” diye anlatıyor.

1945 yılında Budapeşte için 102 gün boyunca çarpışıldı. On binlerce asker ve sivil hayatını kaybetti. Budapeşte muharebelerini hatırlatmak için Tuna’dan çıkarılan motosikletin ileride bir serginin parçası olması planlanıyor.

"İkinci Dünya Savaşı’na ait çok zengin bir araç gereç koleksiyonumuz var," diyor Volksbund’un ülke temsilcisi Imre Kovacs. DKW marka motosikleti, Volksbund’un Macar ortağı olan Askerî Tarih Enstitüsü ve Müzesi’ndeki sergi için sürekli "göz alıcı bir parça" diye niteliyor. Temizliği tamamlanan motosikletin ileride bu müzede sergilenmesi öngörülüyor.

Askerlerin kalıntılarına ne oldu?

Hambuch, “Kemikler toplandı ve Volksbund’un Macaristan’daki en büyük askerî mezarlığı olan Budaörs’e götürüldü,” diyor. “Burada temizlenecek, antropolojik incelemeleri yapılarak kayıt altına alınacak ve sonbaharda, ekim ayında bu yıl bulunan diğer askerlerle birlikte defnedilecekler.”

Volksbund’un çalışmaları ise sürüyor. Diane Tempel-Bornett, yalnızca eski Sovyetler Birliği topraklarında yaklaşık iki milyon savaş askerinin hâlâ kayıp olduğunu belirtiyor. Macaristan’da ise kayıp askerlerin sayısının yaklaşık 54 bin olduğu tahmin ediliyor. Tempel-Bornett, “1992’den bu yana Macaristan’da 29 bin 956 ölüyü mezarlarından çıkararak yeniden defnettik,” diyor.

En azından bu iki asker, aradan geçen 80 yılı aşkın sürenin ardından şimdi bir mezara, hatta belki de üzerinde kendi adlarının yazılı olduğu bir mezar taşına kavuşacak. Volksbund ile Macar Askerî Tarih Enstitüsü ve Müzesi açısından bu çalışmalar, yalnızca savaşta hayatını kaybedenleri bulup onlara bir mezar kazandırmak anlamına gelmiyor; aynı zamanda geçmişi hatırlamanın ve barış için çalışmanın bir parçası olarak görülüyor.