Κολομβία: «Τα πιο δύσκολα έρχονται τώρα» για την ανοικοδόμηση, προειδοποιεί η UNICEF

Ο σεισμός που συγκλόνισε την Κολομβία στις 10 Αυγούστου άφησε στο Τσόκο πολύ περισσότερα από κατεστραμμένα σπίτια, σχολεία και κέντρα υγείας. Η γη σείστηκε σε μία από τις πιο φτωχές και απομονωμένες περιοχές της χώρας, όπου χιλιάδες οικογένειες ήδη αντιμετώπιζαν τεράστιες δυσκολίες στην πρόσβαση σε πόσιμο νερό, εκπαίδευση, υγειονομική περίθαλψη ή αξιοπρεπή στέγη.

Στο διαμέρισμα αυτό, στις ακτές του Ειρηνικού της Κολομβίας, η κατάσταση έκτακτης ανάγκης έρχεται να προστεθεί σε άλλες κρίσεις. Η βία που συνδέεται με τη σύγκρουση, η απομόνωση πολλών αγροτικών κοινοτήτων και οι επαναλαμβανόμενες φυσικές καταστροφές είχαν ήδη καταστήσει το Τσοκό μία από τις πιο ευάλωτες περιοχές της χώρας.

Τώρα, το ζητούμενο δεν είναι μόνο να αποκατασταθούν όσα κατέστρεψε ο σεισμός. Η ανασυγκρότηση ανοίγει ένα βαθύτερο ερώτημα: αν οι κοινότητες θα επιστρέψουν στις ίδιες συνθήκες ακραίας επισφάλειας στις οποίες ζούσαν πριν από τις 10 Αυγούστου ή αν η έκτακτη ανάγκη θα αξιοποιηθεί για να μειωθούν ορισμένες από αυτές τις ιστορικές ανισότητες.

«Πρέπει να σχεδιάσουμε μια ανάκαμψη που να επιτρέπει να ξεπεραστούν τα χάσματα που υπήρχαν ήδη πριν. Σχεδόν να ξεκινήσουμε από το μηδέν», εξηγεί στο Euronews η Όλγα Λουσία Ζουλούαγκα, ειδική σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης της Unicef Κολομβίας.

Ο σεισμός έπληξε 15 διαμερίσματα και 472 δήμους της Κολομβίας, 29 από αυτά στο Τσοκό, σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει η Ζουλούαγκα. Η Unicef εκτιμά (πηγή στα Ισπανικά) ότι περίπου 70.000 άνθρωποι έχουν πληγεί στο διαμέρισμα.

Μια κρίση που ξεκίνησε πριν από τον σεισμό

Το Τσοκό ήταν ήδη πριν από την καταστροφή το διαμέρισμα με τη μεγαλύτερη νομισματική φτώχεια στην Κολομβία. Το 2024, το 67,4% του πληθυσμού του ζούσε σε αυτή την κατάσταση, σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα περιφερειακά στοιχεία του Εθνικού Διοικητικού Τμήματος Στατιστικής (DANE).

Η φτώχεια ξεπερνά όμως κατά πολύ το εισόδημα. Το 2024, η πολυδιάστατη φτώχεια –που λαμβάνει υπόψη στερήσεις που σχετίζονται με εκπαίδευση, υγεία, εργασία, στέγαση και δημόσιες υπηρεσίες– ανερχόταν στο 11,5% για το σύνολο της Κολομβίας.

Αυτές οι ελλείψεις αντανακλώνται άμεσα στις βασικές υπηρεσίες. «Ακόμη και πριν από τον σεισμό είχαμε πολύ μεγάλες προκλήσεις στην παροχή υπηρεσιών σε αυτόν τον πληθυσμό», εξηγεί η Ζουλούαγκα. Υπήρχαν «δυσκολίες πρόσβασης σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας, σε σχολεία και εκπαίδευση και σοβαρή επιβάρυνση στην πρόσβαση σε νερό και βασικές υπηρεσίες αποχέτευσης».

Πολλές οικογένειες ανήκουν σε «κοινότητες που ζουν σε ξύλινα, πρόχειρα σπίτια, με ελάχιστη πρόσβαση σε υπηρεσίες, κάτι που καθιστά την κατάσταση ακόμη πιο κρίσιμη», σημειώνει η ειδικός.

Στη φτώχεια προστίθεται και η ένοπλη σύγκρουση. Σύμφωνα με τη Ζουλούαγκα, το 2025 το Τσόκο ήταν το διαμέρισμα με τους περισσότερους περιπτώσεις εγκλωβισμού, καταστάσεις στις οποίες οι κοινότητες παγιδεύονται στις περιοχές τους λόγω συγκρούσεων μεταξύ ένοπλων ομάδων ή με τις δυνάμεις ασφαλείας. Αυτό αυξάνει ακόμη περισσότερο, όπως εξηγεί, «την ευαλωτότητά τους» και τις «δυσκολίες πρόσβασης σε βασικές υπηρεσίες».

Και ο πληθυσμός αντιμετωπίζει ταυτόχρονα επαναλαμβανόμενες φυσικές καταστροφές, ειδικά πλημμύρες. «Έχουμε έναν πληθυσμό που πλήττεται τριπλά: από τον σεισμό, από την ένοπλη σύγκρουση και από φυσικές καταστροφές, κάτι που εντείνει την κρίση», συνοψίζει η ειδικός της Unicef.

Η προϋπάρχουσα επισφάλεια βοηθά επίσης να εξηγηθεί η έκταση ορισμένων ζημιών. Στις αγροτικές περιοχές, πολλά κτίσματα είναι απλά και μονώροφα. Αυτό επέτρεψε σε μέρος του πληθυσμού να βγει γρήγορα σε ανοιχτούς χώρους κατά τη διάρκεια του σεισμού, κάτι που περιόρισε τον αντίκτυπο σε ανθρώπινες ζωές, αλλά δεν απέτρεψε την καταστροφή κατοικιών και σχολείων.

«Στην ύπαιθρο ήταν όπου κατέρρευσε η πλειονότητα των σχολικών κτιρίων», εξηγεί η Ζουλούαγκα. «Επειδή πρόκειται για μια περιοχή με τόσο μεγάλες προϋπάρχουσες ανάγκες, οι κατασκευές δεν έχουν την καλύτερη ποιότητα υλικών, δεν είναι αντισεισμικές και έτσι καταρρέουν πολύ πιο εύκολα», προσθέτει.

Για τη Ζουλούαγκα, που εργάζεται εδώ και χρόνια σε ανθρωπιστικές κρίσεις, ο αντίκτυπος είναι ιδιαίτερα βαρύς ακριβώς λόγω των συνθηκών που ήδη αντιμετώπιζε ο πληθυσμός: «Είναι σοκαριστικό να βλέπεις πώς ο σεισμός πλήττει περιοχές που ζουν ήδη με τόσο μεγάλες ανάγκες και ανισότητες· είναι σαν να προστίθεται μια συμφορά πάνω σε μια άλλη».

Η απομόνωση δυσκολεύει την ανταπόκριση

Η γεωγραφία του Τσόκο δυσκολεύει την άφιξη βοήθειας και τη διαπίστωση της πραγματικής έκτασης των ζημιών. «Υπάρχουν πολλές αγροτικές περιοχές στις οποίες δεν έχει καταστεί δυνατό να φτάσουμε, ακριβώς επειδή οι δρόμοι έχουν υποστεί ζημιές ή επειδή η πρόσβαση γίνεται μόνο μέσω ποταμών», εξηγεί η Ζουλούαγκα. Η Unicef αναγνωρίζει επίσης ότι εξακολουθεί να υπάρχει «μεγάλο κενό» στην επικαιροποίηση των μητρώων των παιδιών που έχουν πληγεί.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που δόθηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της συνέντευξης, έχουν καταγραφεί 3.128 ολοσχερώς κατεστραμμένες κατοικίες και περίπου 19.000 με ζημιές. Πολλές οικογένειες παραμένουν σε προσωρινούς καταυλισμούς και θα πρέπει να αποφασιστεί ποιες κατοικίες μπορούν να επισκευαστούν, ποιες πρέπει να ξαναχτιστούν και πού θα γίνει αυτό με ασφάλεια.

Η αρχική ανταπόκριση έχει προκαλέσει ένα σημαντικό κύμα αλληλεγγύης. «Έχουμε λάβει μεγάλη αλληλεγγύη από τη χώρα. Είναι εντυπωσιακό να βλέπεις πώς ολόκληρη η χώρα σχηματίζει ουρές για να στείλει βοήθεια», περιγράφει η Ζουλούαγκα. Αλλά προειδοποιεί ότι, όπως μειώνεται η δημοσιότητα, μπορεί να εξασθενήσει και αυτή η πρώτη ώθηση**: «Η έκκλησή μας είναι να μην αφήσουμε αυτές τις κοινότητες μόνες τους».**

Υγεία, σχολεία και προστασία των ανηλίκων

Η ανάκαμψη θα πρέπει να εγγυηθεί υπηρεσίες που ήταν ήδη περιορισμένες πριν από τον σεισμό. Η Ζουλούαγκα υπολογίζει ότι 65 κέντρα υγείας έχουν υποστεί ζημιές και προειδοποιεί για τον κίνδυνο αναπνευστικών λοιμώξεων και διαρροϊκών νοσημάτων στους καταυλισμούς λόγω των δυσκολιών πρόσβασης σε ασφαλές νερό.

Στην εκπαίδευση, 277 σχολικές μονάδες έχουν πληγεί. Ενώ αξιολογείται ποιες μπορούν να επισκευαστούν ή να ξαναχτιστούν, η Unicef ζητεί να δημιουργηθούν προσωρινές αίθουσες «ώστε να επανεκκινήσει άμεσα η εκπαιδευτική διαδικασία».

Η οργάνωση προειδοποιεί επίσης για την αύξηση του κινδύνου σεξουαλικής και έμφυλης βίας και για τις ψυχολογικές συνέπειες της καταστροφής. «Έχουμε διαπιστώσει πολλές ανάγκες, με παιδιά που ζητούν στήριξη και οικογένειες που θέλουν να μιλήσουν με ψυχολόγους», σημειώνει η Ζουλούαγκα. Η ψυχική υγεία, τονίζει, είναι ιδιαίτερα κρίσιμη σε κοινότητες που ήδη κουβαλούν τραύματα από «τον εκτοπισμό, την ένοπλη σύγκρουση και τη φτώχεια».

Ανασυγκρότηση χωρίς επιστροφή στην αφετηρία

Η Unicef εργάζεται πάνω από 20 χρόνια στο Τσοκό και κατάφερε να αναπτύξει τις ομάδες της από την επόμενη κιόλας ημέρα του σεισμού. Τώρα ξεκινά μια διαφορετική φάση: ανασυγκρότηση χωρίς επανάληψη των προϋπαρχουσών ευαλωτοτήτων.

Για τη Ζουλούαγκα, η καταστροφή μπορεί να αποτελέσει και «μια ευκαιρία ώστε η χώρα να αρχίσει να φροντίζει κοινότητες που έχουν ξεχαστεί επί δεκαετίες· μακάρι να σταθούμε στο ύψος των περιστάσεων και, μπροστά σε μια έκτακτη ανάγκη, να μπορέσουμε να ξαναχτίσουμε με μεγαλύτερη αξιοπρέπεια και να καλύψουμε τις ανάγκες αυτών των κοινοτήτων».

«Είναι η μεγάλη πρόκληση που έχουμε ως χώρα: πώς θα εξοφλήσουμε αυτή τη ιστορική οφειλή προς το Τσόκο και θα διασφαλίσουμε μια ανασυγκρότηση πολύ πιο αξιοπρεπή και πολύ πιο ασφαλή για τα αγόρια και τα κορίτσια». Και καταλήγει: «Τα πιο δύσκολα είναι αυτά που έρχονται τώρα».