«Μετάνιωσα που γύρισα»: Για κάποιους το όνειρο επιστροφής στη Συρία γίνεται εφιάλτης

Μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ στα τέλη του 2024, η επιστροφή στη Συρία μετατράπηκε από ευχή που συνεχώς αναβαλλόταν σε ρεαλιστική επιλογή για χιλιάδες Σύρους. Ωστόσο, ο δρόμος προς την πατρίδα δεν σημαίνει απαραίτητα και δρόμο προς τη σταθερότητα.

Στην αρχή, η επιστροφή έμοιαζε για ορισμένους με εύκολη επιλογή, στη συνέχεια όμως βρέθηκε αντιμέτωπη με μια διαφορετική πραγματικότητα. Ο Σύρος που έζησε χρόνια στην Τουρκία, στην Ιορδανία, στην Αίγυπτο ή σε ευρωπαϊκές χώρες και άνοιξε σπίτι και δημιούργησε οικογένεια εκεί, δεν επιστρέφει σήμερα στον ίδιο τόπο που άφησε πίσω του· ούτε και ο ίδιος είναι πια ο άνθρωπος που έφυγε από την πατρίδα πριν από χρόνια προς το άγνωστο.

Στους δεκαεννέα μήνες που ακολούθησαν την πτώση του καθεστώτος Άσαντ, η Συρία γνώρισε μαζική επιστροφή προσφύγων και εκτοπισμένων, οι ιστορίες όμως των ανθρώπων που γύρισαν δείχνουν ότι τα αποτελέσματα δεν είναι ίδια για όλους.

Ο Μουστάφα, ένας νέος κουρέας στη Δαμασκό, επέστρεψε από την Αίγυπτο μετά την πτώση του καθεστώτος. Λέει ότι αισθάνεται άνετα στη χώρα του, παρά τις περιορισμένες δυνατότητες σε σύγκριση με όσα είχε στη διάθεσή του στην Αίγυπτο.

Ο Μουστάφα –ο οποίος προτίμησε να μη δημοσιοποιηθεί το πλήρες όνομά του για προσωπικούς λόγους– λέει στο Euronews ότι, επιστρέφοντας, απαλλάχθηκε από το βάρος του ενοικίου του σπιτιού στο Κάιρο, καθώς σήμερα μένει στο οικογενειακό σπίτι στη Δαμασκό και έχει επιστρέψει να δουλεύει μαζί με τον κουρέα που τον εκπαίδευσε στα πρώτα βήματα της καριέρας του.

Ο Μουστάφα κερδίζει περίπου 300 δολάρια τον μήνα, εισόδημα που, όπως λέει, στην Αίγυπτο έφτανε σχεδόν στο μισό, πριν καν υπολογιστούν το ενοίκιο, το φαγητό και οι υπόλοιπες καθημερινές ανάγκες.

Προσθέτει ότι η ύπαρξη οικογενειακού σπιτιού και η επιστροφή σε μια δουλειά που γνωρίζει καλά συνέβαλαν στην αίσθηση σταθερότητας, γι’ αυτό και μέχρι στιγμής δεν μετανιώνει για την απόφασή του να επιστρέψει.

Ο Σάμερ –που επίσης προτίμησε να παραμείνει ανώνυμος για προσωπικούς λόγους– είναι συνάδελφος του Μουστάφα και εργάζεται στο ίδιο κομμωτήριο, αλλά η επιστροφή του εξελίχθηκε σε εντελώς διαφορετικό εφιάλτη. Ο νεαρός παραδέχεται μιλώντας στο Euronews ότι «μετάνιωσα που γύρισα».

Στην Τουρκία δούλευε και διέθετε καθεστώς προσωρινής προστασίας (κιμιλίκ). «Βρέθηκα αντιμέτωπος με μια σκληρή πραγματικότητα», λέει. «Τα κουρεία δεν προσφέρουν τις υπηρεσίες που πρόσφερα εκεί, και οι μισθοί είναι τόσο χαμηλοί που δεν καλύπτουν ούτε το κόστος της διαδρομής από το σπίτι μου στη Μαράμπα, στην αγροτική περιοχή της Δαμασκού, μέχρι τη Μάζα στο κέντρο της πρωτεύουσας, απόσταση περίπου 20 χιλιομέτρων». Και συνεχίζει: «Σκέψου ότι ονειρεύομαι να αγοράσω μια μηχανή αξίας 400 δολαρίων και δεν μπορώ, μόνο και μόνο για να γλιτώσω τα έξοδα μετακίνησης».

Συνεχίζει: «Στην Τουρκία έβγαζα σχεδόν 1.000 δολάρια, ενώ σήμερα το εισόδημά μου δεν ξεπερνά τα 250–300 δολάρια. Η ζωή μου ανατράπηκε· το υψηλό κόστος διαβίωσης, οι ελλείψεις στις υποδομές και οι συνεχείς διακοπές ρεύματος, που είναι απαραίτητο για τη δουλειά μας, κάνουν τα πράγματα ακόμη πιο δύσκολα».

Πολιτισμικές και εκπαιδευτικές διαφορές

Η πιο εμφανής συνέπεια της επιστροφής των Σύρων προσφύγων αποτυπώνεται στα παιδιά που γεννήθηκαν και φοίτησαν σε ευρωπαϊκές χώρες.

Η Μαουίγια Σάερ, μια γυναίκα που επέστρεψε από τη Γερμανία μαζί με τα τρία της παιδιά (το μεγαλύτερο είναι 10 ετών και το μικρότερο 6), βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα σύνθετο εκπαιδευτικό και κοινωνικό αδιέξοδο.

«Υπάρχει μεγάλη διαφορά στον τρόπο διδασκαλίας ανάμεσα στη Συρία και τη Γερμανία», λέει με παράπονο στο Euronews η Μαουίγια. Η μητέρα που γύρισε προσθέτει: «Σήμερα τα παιδιά μου μαθαίνουν στα αραβικά και με ένα πρόγραμμα σπουδών διαφορετικό από αυτό που γνώριζαν. Τα ιδιωτικά σχολεία εδώ είναι πολύ ακριβά, ενώ στη Γερμανία η εκπαίδευση ήταν δωρεάν. Τα δίδακτρα για ένα παιδί σε ιδιωτικό σχολείο δεν πέφτουν κάτω από τα 2.000 δολάρια τον χρόνο, ποσό που είναι δύσκολο να πληρωθεί στη Συρία. Και τα δημόσια σχολεία προσφέρουν πολύ κακή εκπαίδευση».

Η Μαουίγια τονίζει ότι «μετάνιωσα που βιάστηκα να επιστρέψω· θα μπορούσα να επισκεφθώ την οικογένειά μου στη Συρία και να γυρίσω στη Γερμανία στην αρχή της σχολικής χρονιάς», όπως λέει. Σήμερα αναζητά δημόσια σχολεία, καθώς δεν μπορεί να ανταποκριθεί στο κόστος των ιδιωτικών, και προσπαθεί ταυτόχρονα να μάθουν τα παιδιά της αραβικά και να συνηθίσουν τα κρατικά προγράμματα σπουδών.

Και συνεχίζει: «Αυτό θα κάνει τα παιδιά μου να κλειστούν στον εαυτό τους, να φοβούνται και να μην θέλουν να πηγαίνουν σχολείο. Όλα θα αλλάξουν γι’ αυτά: η ψυχολογία τους, η πίεση από τον συνωστισμό μέσα στην τάξη, και η αδυναμία τους να εκφραστούν μπορεί να τα εκθέσει σε εκφοβισμό ή σε ταξικές προκαταλήψεις, λόγω της διαφορετικής γλώσσας και του τρόπου σκέψης που απέκτησαν στη Γερμανία».

Εμπόδια στις επενδύσεις και ακυρωμένα σχέδια

Πέρα από το ζήτημα των χαμηλών ημερομισθίων για τους τεχνίτες, όσοι διαθέτουν αποταμιεύσεις βρίσκονται αντιμέτωποι με μια περίπλοκη οικονομική πραγματικότητα. Ο Άμερ Χάσαν, ο οποίος κατά την περίοδο της προσφυγιάς του στη Γερμανία συγκέντρωσε πάνω από 45.000 δολάρια, ονειρεύτηκε να ανοίξει το δικό του εστιατόριο στη Συρία. Η κατάσταση της οικονομίας, όμως, διέλυσε τα σχέδιά του.

Ο Άμερ διηγήθηκε την δύσκολη εμπειρία του στο Euronews: «Προσπάθησα να ανοίξω εστιατόριο στη Συρία και κατάφερα να πληρώσω το ενοίκιο για δύο χρόνια». «Όμως οι εργασίες σταμάτησαν, γιατί τα χρήματα δεν έφταναν για να ολοκληρωθεί το υπόλοιπο του έργου. Είχα φτάσει περίπου στη μέση και όλα πάγωσαν· δεν μπόρεσα να πραγματοποιήσω αυτό που ονειρευόμουν. Αν ήμουν στη Γερμανία, θα είχα λάβει κρατική στήριξη μέσω δανείων και με τα μισά από όσα πλήρωσα θα μπορούσα να ξεκινήσω την επιχείρηση».

Τονίζει ακόμη: «Τα ενοίκια είναι υπερβολικά, και το κόστος της εργασίας επίσης υψηλό. Γύρισα στο μηδέν. Εφόσον έχω γερμανική υπηκοότητα, θα επιστρέψω και θα προσπαθήσω να ξεκινήσω από εκεί. Εδώ εξαντλήθηκαν όλες οι επιλογές μου και έχασα όσα είχα καταφέρει να συγκεντρώσω στα χρόνια που έζησα ως πρόσφυγας στην Ευρώπη».

Ο Καμάλ Κιχίγε, που ζει στη Γερμανία εδώ και δεκαπέντε χρόνια, έχει πάρει πλέον την οριστική απόφαση να μην επιστρέψει.

Όπως λέει στο Euronews: «Μίλησα με φίλους και συγγενείς που γύρισαν πίσω και όλοι μετανιώνουν. Κάποιοι επέστρεψαν σε χωριά που έχουν καταστραφεί, άλλοι δεν κατάφεραν καν να ανοίξουν ένα μικρό σούπερ μάρκετ».

Ο άνδρας, γύρω στα σαράντα, προσθέτει: «Έχω έναν γιο έξι ετών, τα σχολεία εδώ είναι δωρεάν και η ασφάλεια δεδομένη. Δεν μπορώ να ρισκάρω το μέλλον της οικογένειάς μου σε μια χώρα της οποίας η εικόνα για το αύριο παραμένει θολή».

Διοικητικά και γραφειοκρατικά εμπόδια

Ο Μουνίρ –ψευδώνυμο για λόγους ασφαλείας–, δάσκαλος που επέστρεψε από την Ιορδανία, βιώνει μια διαφορετική γραφειοκρατική περιπέτεια. «Κάθε μήνα πηγαίνω στο υπουργείο ή ακόμη και στη διεύθυνση εκπαίδευσης για να δω αν ολοκληρώθηκε ο διορισμός μου», λέει, «αλλά μάταια· ποτέ δεν υπάρχει απάντηση και κάθε φορά προκύπτει μια νέα δικαιολογία».

Ο Μουνίρ συνεχίζει με φανερή απογοήτευση: «Σήμερα έχω σταματήσει να διδάσκω και δουλεύω στη γη, στη γεωργία και στη σπορά για να μπορέσω να ζήσω. Την εμπειρία μου και τα χρόνια σπουδών στην Ιορδανία τα έχω αφήσει στην άκρη· εύχομαι να μπορέσω να εργαστώ ως δάσκαλος στη Συρία, αντί να σκέφτομαι ξανά τη μετανάστευση για να βρω μια θέση σε καλά σχολεία με αξιοπρεπείς μισθούς».

Αντοχή στις δυσκολίες και ιστορίες επιτυχίας

Μέσα σε αυτό το περίπλοκο οικονομικό και κοινωνικό περιβάλλον, κάποιοι επιλέγουν να ρισκάρουν σε διαφορετικούς κλάδους. Ο Σαΐντ Μάχριζ, που επέστρεψε από τη Σουηδία με μεταπτυχιακό στην πληροφορική, είναι ένα παράδειγμα επιτυχίας που επιτεύχθηκε παρά τις δυσκολίες.

Ο Σαΐντ λέει στο Euronews: «Οι πρώτοι οκτώ μήνες ήταν κόλαση. Πούλησα τα χρυσαφικά της μητέρας μου για να εξασφαλίσω αρχικό κεφάλαιο και πέρασα ατελείωτες νύχτες ασχολούμενος με άδειες, καταχωρίσεις και τον εξοπλισμό».

Σήμερα, ο Σαΐντ διαχειρίζεται μαζί με φίλους του μια μικρή εταιρεία προγραμματισμού και δικτύων. «Η συριακή αγορά έχει πολλές ανάγκες, αλλά πρέπει πρώτα να τη γνωρίσεις», λέει. «Στην αρχή σκεφτόμουν να επιστρέψω στη Σουηδία, όμως η δουλειά άρχισε να σταθεροποιείται και πλέον σκέφτομαι να ταξιδέψω μόνο για εκπαίδευση ή για να συμμετάσχω σε διεθνείς εκθέσεις που θα βοηθήσουν στην ανάπτυξη της εταιρείας μου».

Ζημιές και χρεοκοπία επιχειρήσεων

Σε μια άλλη ιστορία με σκληρές οικονομικές προεκτάσεις, ο Φάρισ και η σύζυγός του Λίντα επέστρεψαν από τη Σουηδία με την ελπίδα να εγκατασταθούν μόνιμα και να ανοίξουν ένα ραφείο στην περιοχή Σαάλαν της Δαμασκού, όμως μέσα σε μόλις έξι μήνες το κατάστημα έκλεισε.

Ο Φάρισ Ιμπραχίμ λέει στο Euroneww: «Νοικιάσαμε το μαγαζί και αγοράσαμε τον εξοπλισμό με τα χρήματα που είχαμε συγκεντρώσει στη Σουηδία. Πληρώσαμε ενοίκιο ενός έτους, περίπου 10.000 δολάρια, και ο εξοπλισμός κόστισε γύρω στα 5.000. Όμως, μετά από έξι μήνες, το κέρδος μας δεν ξεπέρασε τα 1.000 δολάρια, οπότε αναγκαστήκαμε να κλείσουμε».

Και προσθέτει: «Τώρα αναζητούμε ένα κατάστημα σε αγροτική περιοχή, όπου το ενοίκιο θα είναι χαμηλότερο, για να μπορέσουμε να σταθούμε ξανά στα πόδια μας».

Σε αριθμούς οι προκλήσεις της ανοικοδόμησης και της επιστροφής των προσφύγων

Αυτές οι καθημερινές ιστορίες και οι διαφορετικές εμπειρίες των ανθρώπων που επιστρέφουν συνθέτουν ένα νέο δημογραφικό τοπίο στη χώρα. Μέχρι τα τέλη Μαΐου, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες εκτιμά ότι περίπου 1,67 εκατομμύρια Σύροι έχουν επιστρέψει από τις γειτονικές χώρες, ενώ παράλληλα γύρω στα 1,92 εκατομμύρια εσωτερικά εκτοπισμένοι γύρισαν στις αρχικές τους περιοχές, με το σύνολο των επιστροφών να πλησιάζει τα 3,6 εκατομμύρια ανθρώπους.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας, οι γυναίκες και τα κορίτσια αποτελούν περίπου το 52% των προσφύγων που επιστρέφουν, ενώ οι επιστροφές συγκεντρώνονται κυρίως σε περιοχές και επαρχίες όπως το Χαλέπι, η Ιντλίμπ, η ύπαιθρος της Δαμασκού και η ίδια η πρωτεύουσα. Πίσω όμως από αυτούς τους μεγάλους αριθμούς κρύβονται σοβαρές προκλήσεις, σε μια χώρα όπου οι ανθρωπιστικές και βασικές υπηρεσιακές ανάγκες παραμένουν πολύ υψηλές.

Ακόμη και με την επιστροφή εκατομμυρίων προσφύγων, η Συρία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τις συνέπειες άνω της δεκαετίας πολέμου: από την καταστροφή κατοικιών και υποδομών μέχρι τις ελλείψεις στις βασικές υπηρεσίες, την περιορισμένη διαθεσιμότητα εργασίας και τα προβλήματα στέγασης και έκδοσης αστικών εγγράφων.

Η Παγκόσμια Τράπεζα επισημαίνει ότι οι άμεσες υλικές ζημιές στα συριακά περιουσιακά στοιχεία υπολογίζονται σε περίπου 108 δισ. δολάρια, ενώ οι ανάγκες για την ανοικοδόμηση φτάνουν τα 216 δισ. δολάρια, δηλαδή σχεδόν δέκα φορές το συριακό ΑΕΠ του 2024.